«Саяси нјубет ќўрбандарыныѕ рухына таєзым!»
31 мамыр – Ќазаќстандаєы саяси ќуєын-сїргін ќўрбандарын еске алу Кїні
Халќымыздыѕ тарихында ґзініѕ ўлттыќ ар-намысын, ќўќыќтары мен мїддесін ќорєап ќалуєа, ґзіндік бет-бейнесін, егемен ел болуєа лайыќ екендігін кґрсетуге ўмтылатын сын саєаттар кґп болды. Ґткен ХХ єасырда да ўлтымыз талай ќилы кезеѕдерден, тарихи сындардан ґтті. Бірнеше саяси репрессияны бастан кешірді. 31 мамыр кїні кїллі Ќазаќстан саяси ќуєын-сїргін ќўрбандарын еске алып, аза тўтады.
Тарихшылар дерегіне жїгінер болсаќ Ќазаќстанда 1921-1954 ші жылдары жалєан таєылєан саяси кінамен 103 мыѕнан астам адам ќуєын-сїргінге ўшырап, оныѕ 25 мыѕдайы кейін атылып кетті. Мыѕдаєан адал, аќылды, талантты адамдар, єалымдар мен ќарапайым азаматтар жазыќсыз жапа шекті. Осы репрессия ќўрбандарын еске алу кїніне орай А.С. Пушкин атындаєы облыстыќ кітапханада «Саяси нјубет ќўрбандарыныѕ рухына таєзым!»» атты кітап кґрмесі ўйымдастырылды.
Кґрменіѕ «Тауќымет пен таєдыр» 1930 жылдары Ќазаќстанда КАРЛАГ, СТЕПЛАГ, БАЛХАШЛАГ, АЛЖИР сияќты жазалау лагерьлері ќўрылып, осы лагерьлерге Кеѕес Одаєыныѕ тїкпір-тїкпірінен «халыќ жаулары», «ўлтшылдар» айдалып јкелінді. Кейіннен кґптеген жазасын ґтеушілер Ќазаќстанда жергілікті тўрєын болып ќалып та ќойды. Міне осы жайлы кґрменіѕ «Тауќымет жјне таєзым» атты екінші бґлімінен аќпарат алуєа болады. Репрессияєа ўшыраєан ќазаќстандыќтардыѕ балаларыныѕ сол уаќыт жайлы естеліктері «Жоќтау» еѕбегінен жинаќталєан. Болатбек Нјсеновтыѕ «Халыќ жаулары», «Кеѕ даланыѕ кїйреуі» атты 10, 11 кітаптарында Тўрар Рысќўловтыѕ 63 беттен тўратын, Ораз Жандосовтыѕ 60 беттен тўратын тергеушіге берген жауаптары берілген. Т. Рысќўловтыѕ жауабы осы кітапта тўѕєыш рет жарияланып отыр. Халќымыздыѕ жїрегінде ќан болып ќатќан Кеѕес Одаєыныѕ їстемдік саясаты, ўлттардыѕ мјжбїрлі ќоныс аударуы, репрессия, ќолдан жасалєан Кіші Ќазан тґѕкерісі, ашаршылыќ сынды тарихи трагедиялар К.Сардарбектіѕ «58-статья зарзаман», Т.А.Ќосуаќтыѕ «Азапты аластаєан арулар», С.Байжановтыѕ «Архив-айєаќ» мўраєаттыќ еѕбектерінен кґрініс табады.
Ќазаќ елініѕ егемендігін, іргелі мемлекет болуын аѕсаєан, халќыныѕ кґш бастаушысы болєан алаш арыстарыныѕ ќызметі, ќайєылы таєдыры туралы «Алаш арыстары, 37-де опат болєандар» айдарымен жарыќ кґрген ќўжаттар мен материалдар ќойылды. Олар: «Алаш ќозєалысы», «Алаш аќиыќтары», «Ќайым Мўхамедханов», «Ныємет Нўрмаќов». Болатбек Тґлепбергенніѕ ќўрастыруымен жарыќ кґрген «Тауќымет пен таєзым» кітабы 1937 жылдардаєы саяси ќуєын-сїргінге арналєан. Біздіѕ халыќтыѕ басына тґнген сонау жылдардаєы нјубет пен зобалаѕ тарихи танымдыќ тўрєыдан сипатталады. Кітапта Ќазаќстан тарихындаєы саяси ќуєын сїргін жылдары 6 кезеѕге бґлініп кґрсетілген:
1. 1917-1920 ж.ж. –Азамат соєысы.
2. 1920 ж. екінші жартысы – Кеѕес Одаєындаєыєы јкімшіл-јміршіл жїйеніѕ ныєайа бастауы.
1917 ж. Алаш партиясыныѕ ќўрылуы, Алашордалыќтардыѕ ќыспаќќа ўшырау кезеѕі.
3. 1930 ж. – Алаш ќозєалысы жетекшілерін жазалау жјне кїштеп ўжымдастыру жылдары.
4. 1937 ж. – ЎОС аяќталєанєа дейін.
5. 1940 ж. екінші жартысы мен 1950 жылдар – «ўлтшылдар мен тексіз космополиттермен» кїрес
6. 1986 ж. – Желтоќсан оќиєасы.
Кітапта жалпы Алаш арыстарыныѕ ґмірбаяндары, ќызметтері, ўрпаќтарыныѕ таєдыры, ќаралы тізімдер, мўраєаттыќ деректер, фотосуреттер жјне елбасыныѕ їндеуі берілген. Сонымен ќатар, ќазаќ јдебиеті тарихында есімдері алтын јріптермен жазылєан А. Байтўрсынов, Ш. Ќўдайбердиев, М. Жўмабаев, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, С. Сейфуллин, І. Жансїгіров, Б. Майлинніѕ рухани мўралары шоєырланды.
Кітап кґрмесініѕ «Шыєысќазаќстандыќтар – ќызыл ќырєынныѕ ќўрбандары» бґлімі репрессия ќўрбанына айналєан шыєысќазаќстандыќтар, осы ќанды жылдардаєы олардыѕ ґмірі жайлы мјліметтер береді. Жергілікті жазушылар Меѕєали Мусин мен Мўхаммедќалым Шаяхметовтыѕ, Ќайым Мўхаметхановтыѕ еѕбектерінен осы кґріністер аныќ байќалады. Мўхаммедќалым Шаяхметов «Єасыр асуларында» 30 жылдардыѕ нјубетінен јупіріммен аман ќалєан, «кулактыѕ баласы» деп талай рет ќуєын кґрген, мектептен шыєарылєан, кейіннен Ўлы Отан соєысына ќатысќан автор сол жылдардаєы ауыл тўрєындарыныѕ басынан кешкен ауыр жаєдайды суреттейді.
Меѕєали Мусин – репрессия жылдары жер аударылєан татар халќыныѕ ґмірі жайлы жазылєан.
Барлыєымызєа жаќсы белгілі жерлес жазушымыз Оралбек Малдыбаевтыѕ 70 ке таяп ќалєан кедей јкесі Малдыбайєа «халыќ жауы» деп жала жауып, 37 жылы тїрмеге ќамап, ату жазасына кесіледі. Ал жазушы «халыќ жауыныѕ» баласы деп комсомол ќатарынан шыєарєан екен. Міне «Ардан аттаєан жоќпыз» кітабынан сол кездегі ќитўрќы саясатпен бетпе-бет келеміз.
Ќайым Мўхамметхановтыѕ «Таєдыр жјне Карлаг» кітабын жазушыныѕ балалары кітапханаєа сыйєа тартќан. Ол кісі белгілі Семейлік абайтанушы, єалым, аудармашы. Кітаптыѕ ќўндылыєы 1950 жылдардаєы ќазаќ интеллигенциясы, ґзі басынан ґткерген КАРЛАГ лагерініѕ азабы жайлы жазєандары. Жазушыныѕ лагерьде жїріп балаларына жазєан ґлеѕі алєаш рет осы кітапта жарыќ кґріп отыр.
1986 жылєы жастардыѕ Желтоќсан кґтерілісі – тјуелсіздікке жол ашќан тарихи оќиєа. Дегенмен, алаѕда ќазаќтыѕ намысы тґмен халыќ еместігін дјлелдеп, бейбіт шеруге шыќќан жастарды жазалап, ўлттыќ намысын кїшпен жаншуда алаѕды ќызыл ќанєа жуєан. Оныѕ аќыры 1986 жылдыѕ желтоќсанынан 1989 жылдыѕ маусым айына дейін созылєан ХХ єасырдаєы ќазаќ халќыныѕ бастан кешірген соѕєы репрессиясына ўласты. Бўл саяси репрессияєа орай, кґрменіѕ «Тјуелсізідк толєанысы» бґлімінде «Азаттыќ аѕсаєандар», К. Адырбекўлыныѕ «ХХ єасыр: Соѕєы репрессия», Ќ.Т. Табаевтыѕ «Ќазаќтыѕ желтоќсаны» жјне таєы басќа кітаптар топтастырылып, ўрпаќќа ўран болєан тјуелсіздік ќарлыєаштары – ќазаќ жастарыныѕ ерлігі жјне таєдыр тауќыметі жайлы сыр шертеді.
Кґрмедегі ќойылєан кітаптардан оќырман тарихтыѕ аќтаѕдаќ беттерімен танысып, бабалар ґнегесін ўлыќтап, саяси нјубет ќўрбандарыныѕ рухына таєзым етіп шыєады.
Байланысшы: Емельбаева М.
тел.: 26-79-99